10 soruda Vicdani ret

PicsArt_09-03-03.22.41

Yaşamını düşündüğü gibi sürdürmek istemesinin, bütün insanlar gibi kendisinin de en doğal hakkı olduğunu, bu meşruiyete dayalı olarak ve gizlenme gereği duymadan yaşayacağını, açık, anlaşılabilir bir şekilde duyurup, bütün sonuçlarına da katlanacağı bir eylemi seçtiğini gösterir. (Vicdani Ret Derneği)

1-Vicdani ret nedir?

Vicdani ret; dini, ahlaki ya da siyasi gerekçelere dayalı olarak “zorunlu askerlik hizmeti”ni reddetme durumudur. Zorunlu askerliğe alternatif olarak sunulan sivil hizmetin de reddedilmesi durumunda kişi “total retçi”dir. Bunun dışında kişiyi vicdani redde yönelten motivasyonun dini ya da seküler olmasına göre vicdani retçiler arasında bir ayrım yapmak da mümkündür.

2-Vicdani ret düzenlemesinin dünyada ne tür örnekleri var?

Dünyanın çeşitli ülkelerinde askerlik sistemi ve vicdani redde ilişkin farklı uygulamalar yürütülmektedir. Birçok ülkede zorunlu askerlik uygulaması tamamen yürürlükten kaldırılmış ve profesyonel ordu düzenine geçilmiştir; dolayısıyla ayrı bir vicdani ret tanımlamasına ihtiyaç duyulmamaktadır. 27 üyeden 6‘sında zorunlu askerlik uygulamasının devam ettiği Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde vicdani ret; inanç özgürlüğü kapsamında bir hak olarak tanınmıştır. Bu ülkelerde vicdani retçilere, askerlik süresine eşit ya da daha uzun süreli alternatif sivil hizmet seçeneği sunulmuştur. Bunun dışında ABD, Kanada, Rusya, Brezilya, Norveç, Arjantin, Gürcistan vicdani reddi tanıyan ülkeler arasındadır.

3-Türkiye vicdani ret hakkını tanıyor mu?

Türkiye’de zorunlu askerlik hizmeti, 4 yıl ve daha uzun süreli yüksek okul mezunu olmayan “tüm erkek ve sağlıklı T.C. vatandaşları için erbaş ve/veya er statüsünde 15 aydır” ve vicdani ret hakkı tanınmamıştır. Vicdani redde ilişkin yasal bir düzenlemeye sahip olmayan diğer ülkelerden bir bölümü İsrail, Azerbaycan, Mısır, Ermenistan, İran, Çin, Kuzey ve Güney Kore, Meksika, Şili, Küba, Kolombiya, Venezuela olarak sıralanabilir. Bu ülkelerden bir kısmında dini gerekçeli vicdani ret tanınmakla birlikte uygulamada birçok sorun yaşanmaktadır.

4- Dünyada ve Türkiye’de ilk vicdani ret ne zaman açıklandı?

Türkiye’de ilk vicdani ret, 1989 yılında Tayfun Gönül tarafından açıklandı. Gönül, eski TCK’nın 155. maddesinden yargılandı ve üç ay ceza aldı ancak bu ceza, para cezasına çevrildi.

Dünyada savaşa katılmayı reddettiği bilinen ilk kişi ise Roma ordusuna çağrılan ve görevini yapmayı reddettiği için idam edilen Maximilian’dır.

5- Türkiye’de vicdani reddini açıklayan kaç kişi var?

Türkiye’de 79 kişi vicdani reddini açıklamış bulunuyor. Bunların 14’ü kadın.

6-Türkiye’de vicdani reddini açıklayan kişiler hangi suçlarla yargılanıyorlar?

Türkiye’de vicdani retçi olduğunu açıklayanlar Türk Ceza Kanunu’nun “Halkı askerlikten soğutma” başlıklı 318. maddesine göre yargılanıyor. Bu maddeye göre “Halkı askerlik hizmetinden soğutacak etkinlikte teşvik veya telkinde bulunanlara veya propaganda yapanlara 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası verilir. Fiil basın ve yayın yolu ile işlenirse ceza yarısı oranında arttırılır.”

7- Türkiye’de vicdani reddini açıklayanları nasıl bir süreç bekliyor?

Askerlik hizmetini reddetiğini kamuoyuna açıklayan vicdani retçiler cezai kovuşturmaya uğruyor ve değişken sürelerle tutuklu kalıyor. Vicdani retçilerin bir çoğu bu süreçte fiziksel-psikolojik işkenceye maruz kaldıklarını da anlatıyor. Serbest bırakıldıklarında kendilerine genellikle yeni çağrı mektupları gönderiliyor ve kovuşturma süreci kendini tekrar eder bir hal alıyor.

8- Uluslararası sözleşmelerin bu konuda Türkiye üzerinde bir bağlayıcılığı yok mu?

Türkiye’nin de taraf olduğu çok sayıda uluslararası sözleşme vicdani reddi, düşünce, inanç ve vicdan özgürlüğü kapsamında güvence altına almıştır. Buna karşın Türkiye, Avrupa Konseyi üyesi 47 ülke arasında, yurttaşlarına bu hakkı henüz tanımayan tek ülke konumunda. Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından vicdani ret başvurularıyla ilgili olarak 6 defa mahkum edilmiş ve yüklü miktarlarda tazminat ödemekle cezalandırılmıştır.

9- AİHM’deki mahkumiyetlerin iç hukuka bir yansıması oldu mu?

Türkiye, vicdani ret konusunda ilk mahkumiyetini Osman Murat Ülke’nin başvurusuyla 2006’da almıştır. Sonrasında Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Türkiye’ye, AİHM’in Ülke kararının gereğini yerine getirmesi için Aralık 2011’e kadar süre tanımıştır. Bu aşamada, sürenin dolmasından hemen önce dönemin Adalet Bakanı Sadullah Ergin’den, konuyla ilgili olarak Milli Savunma Bakanlığı ile ortak bir çalışma yürütüldüğü yönünde bir açıklama gelmiş ancak somut bir adım atılmamıştır.

10- AİHM Türkiye’yi hangi maddelerden mahkum ediyor?

AİHM, 2011 yılı Temmuz ayına dek kararlarında AİHS’in 4. maddesi gereğince “vicdani reddin tanındığı ülkeler” ayrımı yapıyordu. Bu nedenle açılan davalarda mahkumiyet kararları, tespit edilmesi halinde insanlık dışı veya küçük düşürücü muameleyi yasaklayan 3. madde doğrultusunda veriliyordu.
Ancak mahkeme, Ermenistan vatandaşı Vahan Bayatyan’ın vicdani ve dini sebeplerle askeri hizmette bulunmayı reddetmesi üzerine uğradığı mağduriyet nedeniyle Ermenistan’a açtığı davada radikal bir içtihat değişikliğine giderek vicdani reddi, din ve vicdan özgürlüğünü düzenleyen 9. madde kapsamına aldı. Emsal teşkil eden bu karardan sonra vicdani reddi kabul etmeyen ülkeler, inanç özgürlüğünü ihlal ediyor sayılmaya başladı. Türkiye de bu süreçte, Mehmet Tarhan ve Halil Savda tarafından açılan davalarda sözleşmenin 3. maddesinin yanı sıra 9. maddesini de ihlal ettiği gerekçesiyle mahkum edilmiştir.

Kaynak : ZETE

barisicinaktivite@gmail.com